Er is een geluid dat Oekraïense soldaten nooit meer vergeten. Niet het knallen van artillerie, niet het fluiten van raketten, maar een snerpend, doordringend gezoem. Het gezoem van een drone die ze heeft gevonden.
Dat geluid heeft een naam gekregen: het dronesyndroom. En het verandert niet alleen de militaire psychologie, maar ook de manier waarop westerse krijgsmachten, inclusief die van Nederland, de toekomst van oorlogvoering bezien.
Van artillerie naar algoritme
Vier jaar geleden begon de Russische invasie van Oekraïne als een klassieke grondoorlog. Tanks, artillerie, infanterie. Maar wat er sindsdien op het Oekraïense front is gebeurd, is zonder precedent. De combinatie van observatie- en aanvalsdrones heeft het karakter van de strijd ingrijpend veranderd.
Generaal Onno Eichelsheim, Commandant der Strijdkrachten van de Nederlandse
De getallen spreken boekdelen. Aan het begin van de oorlog in Oekraïne waren drones verantwoordelijk voor 10 tot 20 procent van de gedode en verwonde militairen. Dat percentage is opgelopen tot 80 tot 90 procent. Andere schattingen, zoals die van de Lancet, komen uit op vergelijkbare cijfers: drones zijn verantwoordelijk voor tot 70 procent van alle militaire verliezen, en aanvallen met korteafstandsdrones doodden alleen al van december 2024 tot februari 2025 minstens 207 burgers en verwondden er meer dan 1.300 in Oekraïne, meer dan enig ander wapen in die periode.
Shell shock voor de eenentwintigste eeuw
Maar er is méér dan de lichamelijke dreiging. Drones hebben ook grote psychologische impact door het gevoel dat ze geven nergens veilig te zijn. Onderzoekers noemen dit verschijnsel inmiddels dronophobia of het dronesyndroom. Het vertoont sterke overeenkomsten met andere historische vormen van gevechtstrauma: de angst en stress van de permanente aanwezigheid van drones creëert anticipatoire angst, een vorm van PTSS die lijkt op het concept van ‘shell shock’ uit de Eerste Wereldoorlog en ‘battle fatigue’ uit de Tweede Wereldoorlog.
Wat het dronesyndroom onderscheidt van eerdere oorlogstrauma’s, is de specifieke aard van de dreiging. Oekraïense soldaten omschrijven hun hyperwaakzaamheid niet als iets dat van voren, van onderen of van opzij komt, maar de dreiging komt van bóven.
Het geluid speelt daarin een centrale rol. Het kenmerkende zoemende geluid van een drone, vaak vergeleken met het zoemen van horzels, raakt sterk gekoppeld aan dreigend gevaar. Oekraïense oorlogsveteranen worden daardoor getriggerd door alledaagse geluiden, wat een kernsymptoom is van PTSS.
Psychologen identificeren drie kenmerkende patronen in dit nieuwe type gevechtstrauma. Naast geluidsgebonden hyperwaakzaamheid is er sprake van een bijzondere morele dimensie: de alomtegenwoordigheid van sociale media op zowel het slagveld als het thuisfront bemoeilijkt psychologisch herstel, doordat aanvallen breed worden verspreid als propagandamiddel — een convergentie van slagveldgeweld en digitale verspreiding die een nieuwe dimensie vormt van de oorlogstraumatologie.
Cijfers uit de klinieken
De Oekraïense psychiatrische praktijk bevestigt de omvang van het probleem. Volgens Oekraïense psychologen rapporteert 70 procent van de patiënten tekenen van burn-out, heeft 38 procent een posttraumatische stressstoornis, en kampt 11 procent met suïcidale gedachten.
De gevolgen reiken verder dan het front. In 2025 gingen in Oekraïne 19.219 keer luchtalarmsirenes af. De meeste duurden gemiddeld twee minuten; de langste maar liefst 49 minuten. Kharkiv was de luidste regio, met meer dan 2.000 alarmen.
Een Oekraïens onderzoek onder meer dan 10.000 ouders van schoolgaande kinderen toonde aan dat kinderen symptomen vertonen die overeenkomen met PTSS: verstoorde slaap, nachtmerries, duizeligheid en intrusieve herinneringen. Bijna de helft verloor haar eetlust.
Ook voor drone-operators zelf is de psychologische belasting zwaar. Drone-operators moeten, anders dan gevechtspiloten, de gevolgen van hun aanvallen soms langdurig observeren, waarbij ze schokkende beelden van dood en vernieling zien. Bij hen zijn aanpassingsstoornissen, depressie en PTSS gerapporteerd.
Nederland als pionier
Nederland neemt de lessen uit Oekraïne serieus. Begin april richtte de Koninklijke Landmacht in Oirschot officieel haar eerste drone- en counter-drone-eenheden op. De Nederlandse landmacht is het eerste NAVO-krijgsmachtonderdeel dat deze capaciteit heeft ondergebracht in alle lagen van de gevechtsorganisatie. Uiteindelijk zullen zo’n duizend tot twaalfhonderd militairen specifiek worden ingezet voor drone- en counter-drone-operaties.
Een dronegroep binnen een eenheid bestaat uit acht militairen: klein genoeg om wendbaar te zijn, groot genoeg om dag en nacht operationeel te blijven. In de loopgraven op de kazerne in Oirschot oefenen militairen zo realistisch mogelijk, met rook, geluid, obstakels en drones.
Trainen tegen de angst
Kunnen soldaten worden voorbereid op het dronesyndroom? Onderzoekers zijn voorzichtig optimistisch. Onderzoek heeft aangetoond dat goed getrainde en goed geleide soldaten minder vatbaar zijn voor psychologisch oorlogstrauma. Door een persistentere drone-aanwezigheid te integreren in realistische training, kunnen eenheden vertrouwen opbouwen in counter-drone-technologie en de psychologische effecten minimaliseren.
De behandeling van reeds getroffen militairen vraagt om een brede aanpak. Oekraïense ziekenhuizen experimenteren naast medicatie en cognitieve gedragstherapie ook met oogbewegingsdesensibilisatie, virtual reality voor pijnbestrijding, kunsttherapie, yoga en acupunctuur.
Opvallend is de veerkracht die ondanks alles wordt waargenomen. Ondanks traumatisch hersenletsel, andere verwondingen en acute stressreacties gerelateerd aan drone-aanvallen, keert 90 procent van de patiënten die zich melden bij een psychiatrisch traumacentrum in Kyiv terug naar het front. De meeste soldaten uiten een sterke wil om hun land te verdedigen en bij hun kameraden te blijven.
De ethische dimensie
De psychologische effecten van drones worden in Oekraïne bewust ingezet als wapen. Oekraïense militaire bloggers en sociale-media-beheerders verspreiden FPV-video’s met dreigende soundtracks, drones die Russische soldaten achtervolgen, en snelle beelden van agonie, om het gevoel van ‘nergens veilig zijn’ over te brengen.
Het dronesyndroom is dus niet alleen een psychiatrisch fenomeen, maar ook een strategisch instrument. En de grens tussen legitieme oorlogvoering en psychologische terreur vervaagt naarmate de technologie goedkoper en alomtegenwoordiger wordt.
